### Chương 1
T rên tường, đồng hồ thong thả đánh bảy tiếng.
Bàn ăn đã dọn đi rồi, bây giờ Quý ngồi trước một chén nước nóng, một cái tăm buông thõng ở miệng, mấy nét nhăn nhíu lại ở trán, sự trầm tư mặc tưởng ở cái mặt thẫn thờ, vẻ nhọc mệt, uể oải ở hai cánh tay buông xuôi... Thân thể nó, nó đặt nghiêng trên chiếc ghế, hai chân nó duỗi thẳng cẳng ra, lại thêm cái đầu hơi cúi về trước với hai cánh tay buông xuôi như muốn để rơi xuống đất - cái dáng điệu ấy khiến cho tôi những trông mà buồn.
Tôi nói:
- Ngồi ngay ngắn lại đi, mày! Tao trông mày y như người bị trọng thương đương nằm trên “băng ca” hay là một kẻ bị ám sát ấy!
- Chỉ láo!
- Nó thong thả đáp thế rồi vẫn ngồi như nguyên.
Vợ tôi lúc ấy đương lúi húi dọn dẹp dưới bếp. Tôi lấm lét nhìn trước, nhìn sau, rồi khẽ nháy nó:
- Đi chơi nhé?
Nó vẫn uể oải:
- Ừ, đi thì đi! Nhưng mà... đi đâu?
Tôi vẫn nói khẽ:
- Tửu, sắc, yên, và... đổ. [1]
Nó cười nhạt, hoài nghi mà rằng:
- Tối bất khả!. [2] Mày phải biết chứ, tao... hiện nay, ít ra tao cũng là một nhà mô phạm hẳn hoi rồi!
- Ông ghét nhất những quân đạo đức giả!
Nó vênh mặt lên để khinh bỉ tôi chứ không đáp.
Một lúc lâu, hai chúng tôi cứ ngồi lặng im.
Quý với tôi là một đôi bạn rất thân. Chúng tôi yêu nhau từ khi còn húi trọc, cắp sách đến trường học lớp dự bị[17]. Cái tình bằng hữu của chúng tôi đã tỏ rõ ở những lúc nó biết hy sinh cho tôi, biết nhường nhịn tôi, những lúc đánh đáo ở sân trường, những lúc mò bi ở các cống rãnh, những lúc đó đi đổ dế mèn ngày chủ nhật, đi bắt ve sầu đêm khuya mùa hạ, ở những gốc cây... Đã có khi chúng tôi cãi cọ nhau, hoặc là giữa lúc ông thầy chỉ thấy hai cái mặt của chúng tôi ngây ra nghe giảng bài, nhưng thật ra ấy là những lúc chúng tôi vót đuôi quản bút cho thật nhọn để mà đâm ngầm lẫn nhau cho nát đùi nhau ra... Lúc có khi nó có con ve sầu khổng lồ mà không để tôi chơi chung, khiến cho tôi lập tâm trả thù, chờ khi vào lớp đâu đấy rồi, sau khi thầy giáo đã cầm miếng phấn với cái thước kẻ bảng rồi, tôi mới khẽ luồn tay vào túi nó, bóp con ve sầu khiến con ve kêu “ríu ríu ọ ọ” rầm lớp lên, để cho thằng Quý phải ra quỳ ngoài hiên sau khi bị ba cái tát. Ghét, yêu, yêu, ghét chúng tôi đã vô tâm theo một môn triết học cao xa, thâm thúy mà người ta dạy cho giai gái phải theo để giữ cho được bền chặt lòng yêu, cho cuộc sống chung khỏi phẳng lặng buồn tẻ như mặt nước ao tù. Cho nên nào là dán giấy có những chữ “Tôi là thằng ăn cắp” vào sau lưng nhau, nào là đương ngồi yên lành mà đập gẫy ngòi bút của nhau vào giữa giờ "đích tê". [3] nào là đứa nọ đứng lên đọc bài thì đứa kia luồn ngầm ngay một lọ mực xuống chỗ dưới đũng quần, thôi thì không một phương kế ranh mãnh nào mà chúng tôi lại không dùng để tỏ cho nhau cái tình thân ái. Sau những trận chiến tranh ngấm ngầm mà chúng tôi coi nhau là kẻ thù bất cộng đái thiên [4] rồi, thì lại có một sự nhỏ mọn rất vô nghĩa lý gì đó cũng đủ giải hòa chúng tôi. Nó với tôi, như chó với mèo. Nói cho cùng, đó là một đôi bạn đọc học đáng làm gương mẫu cho đời này và đời sau vậy.
Học lên trình độ trung học sơ đẳng [5] thì chúng tôi bắt đầu xa cách nhau. Tôi học vài năm rồi tôi thôi, tôi lăn vào nghề văn. Quý cứ mài mãi đũng quần ở trường sư phạm, rồi ra gõ đầu trẻ.
Từ khi nó được người ta phó thác cho cái thiên chức đi giảng rằng “café là càphê: le café là nước cà phê; mère là mẹ: la mère là mẹ là người me”[21] cho Mán Mường ở những nơi thâm sơn cùng cốc biết thế nào là văn minh tiến bộ, thì ấy là chúng tôi cách biệt hẳn nhau. Thảng hoặc đôi khi một lá thư đi, một lá thư về, nhưng tin tức nhạt phèo, vì không có điều gì ra ngoài cái vấn đề tầm thường mà quan trọng, nhỏ mọn mà to tát, là cái sự hỏi nhau về việc no ấm của bầu đàn thê tử.
Nói cho đúng, khi mới xa nhau, cũng lắm khi tôi thấy như tôi thiếu thốn cái gì... Sự vật lộn để kiếm miếng sống ở đời tuy chóng làm cho tôi và Quý dễ quên nhau, song có lẽ nó cũng như tôi, cũng nhiều khi nó ngồi trầm ngâm nhớ lại quãng đời trẻ con đầy những ánh sáng tưng bừng, đầy những sự điên rồ ngây thơ, đầy những cách lếu láo vô tội, mà nó cần đến thơ chim gái thì nó có tôi, hoặc tôi thiếu tiền xem chiếu bóng thì tôi có nó.
Ít lâu sau đó, tôi được tin rằng ông cụ nhà nó bắt nó lấy con gái một ông chánh tổng giàu có vô cùng, một thôn nữ người to như cái bồ, đen như mồ hóng, một người nó không yêu một tí nào cả nhưng mà lại yêu nó lắm, vì ghen lắm, mà lại có đủ một nghìn tính xấu, nghĩa là nói tóm lại thì sai những mối ước vọng của nó cả trăm phần trăm! Trong hai năm trời, hễ tôi nghĩ đến thằng Quý là tôi cười thầm một cách mát ruột, coi như cuộc tình duyên khổ não của nó như là một cách trời quả báo nó, một cách tiền oan nghiệp chướng của nó, tôi không cần phải trả thù nó nữa, vì khi xưa, trong những lúc bàn tính về tương lai, về cách kén vợ đẹp, nó đã bao phen chê bai những sự khát vọng của tôi là "sát mặt đất" [6] là quá đỗi tầm thường.
Hai năm sau, một lần nhận được thư của nó, thấy nó kêu với tôi rằng chẳng may nó làm bố trẻ con mất rồi, nó than thở rằng nó đã có hai đứa con gái, và than ôi, mặt mũi lại giống mẹ như đúc! Thế rồi thì đến sự vụn vặt như vợ đẻ, con sài, những sự lo toan về kẻ cười người khóc, khi giỗ, ngày tết, tiễn họ, công nợ... những sự tầm thường vô cùng nó trói chặt loài người vào một thứ dây liên lạc vô hình để cho chúng ta lụy lẫn nhau, làm khổ nhau, những điều làm cho chúng ta mất hết chí khí, mất hết nhiệt huyết, mất hết cả hi vọng.
Bữa trưa hôm nay, tôi thấy ông giáo Quý, mặt mày ngây dại như mất hết tinh thần, với bộ âu phục vải vàng và đôi giày da dầu, đương đi lang thang một mình, giữa Hà Thành mà tựa hồ như lạc loài vào một xã hội mới lạ nào vậy. Sướng quá, tôi chạy lại vồ lấy nó, rồi sau khi cùng đi với nhau nó mua chiếc đèn cồn, tôi mời nó về nhà thết một bữa cơm. Anh em xa cách bấy lâu mới gặp nhau, cái sự vui mừng của chúng tôi không cần phải tả.
Trong khi chén tạc, chén thù, thằng Quý khoe với tôi đã được thăng lên giáo học hạng tám, vợ nó mỗi ngày một khó chịu, hai đứa con gái nó mỗi ngày một thêm giống mẹ, con mèo nhà nó đã đẻ hai lứa được ba con tam thể, vân vân...
Tôi muốn lôi nó đi giải buồn vì nó kêu chỉ ở chơi được với tôi độ một hai hôm thôi, vậy thì tôi cần tiếp đãi nó cho thật long trọng, để nó có thể đo xem mực thước văn minh, tiến hóa của một nơi đại đô hội ta đã đến bậc nào. Nói cho đúng ra, thân tôi mấy tháng nay đã như thân tù giam lỏng, không có một dịp nào để mong sổ lồng tháo cũi, vậy thì sẵn sàng có bạn làm ông giáo ở thượng du, nhân nghỉ hè về chơi với mình, tội gì tôi lại không lợi dụng?
Tức thì tôi đứng phắt dậy, bảo bạn như truyền một cái lệnh:
- Đi!
Bạn tôi đứng lên, thì tôi khoác áo rồi xuống bếp. Tôi định vào riêng một mình nói thác với vợ, chẳng ngờ thằng bạn ngốc ấy đi theo ngay chân tôi. Thế là, trước khi tôi kịp mở mồm, nó đã nói một cách kệch cỡm:
- Xin phép bác cho tôi đi chơi phiếm với bác giai một lát.
Vợ tôi vờ tươi cười mà rằng:
- Không dám ạ, bẩm độ mười giờ thì mời bác về nghỉ với nhà tôi.
Thằng Quý “vâng” ngay tức khắc. Bực quá, tôi chống chế:
- Mười giờ về sao được: Bác ấy còn phải đi thăm nhiều bạn cũ.
- Cậu đừng vẽ! Bác giáo vừa bảo đi chơi phiếm chứ thăm bạn nào!
- Ấy, thế nào cậu cháu cũng lôi kéo bác đi chơi bời đấy! Cậu cháu bậy bạ lắm chứ không đứng đắn như bác đâu, bác nên đề phòng!
Trong khi bạn tôi lại “vâng vâng” một cách dại dột vô cùng thì tôi đứng tức ắng cổ ra. Không phải tôi là hạng sợ vợ, ấy chẳng qua là nể. Bụng dạ đàn bà nhỏ nhen ti tiểu, nào có biết gì là xã giao lịch sự, là bọn đàn ông chúng ta tuy chơi thì cũng có chơi, nhưng ai nỡ phụ vợ bao giờ?
Tưởng tôi câm thế là sợ, không biết rằng ấy là bị tôi khinh.
Vợ tôi lại nói:
- Bác đi chơi về rồi nghỉ cho sớm kẻo hôm nay đi đường xa vất vả...
Chúng tôi ra đi.
Thoạt đầu tôi bàn với Quý rằng tiện nó về thì để tôi bảo mấy anh em mừng nó một chầu rượu ở dưới xóm... nào ngờ nó nhất định chối đây đẩy, lại sợ vợ tôi hơn cả tôi!
- Hàng mấy năm mới về chơi một lần mà lại để cho vợ người ta phải ghét mặt thì chán lắm.
- Nó nói thế!
Đi xem chiếu bóng, xem hát vài tiệm khiêu vũ, đi chơi phiếm các phố xá đều không thích cả, sau cùng chúng tôi tìm cái thú nguyệt hoa. Như vậy, tôi có thể cho anh Mán Xá[23] biết cái trình độ mãi dâm đã đến bậc nào. Quý kêu ở đường rừng chẳng hiểu chuyện gì, nếu thế cũng hay lắm.
Một người bạn vào hạng tay chơi bời lão luyện của tôi đã mách cho tôi biết ở phố S.T có một nhà kia là một nơi Bồng Lai tiên cảnh. Đem theo một số bạc kha khá đến đấy, tôi sẽ được tiếp đãi như một ông hoàng, tôi có thể xin được ái tình ở những người đàn bà đẹp đẽ mà xã hội vẫn gọi là thượng lưu. Mụ chủ là một mụ con quan, đã khôn khéo lại kín đáo vô cùng, khách làng chơi sẽ được bảo hiểm về đủ mọi phương diện.
Ý đã quyết, chúng tôi gọi xe bước lên.
Khi xe đến phố ấy, anh phu kéo đỗ ghếch xe lên vỉa hè, trước một tòa nhà tây mà bề ngoài tỏ ra rằng chủ nhà ở trong là người lương thiện. Năm phút sau, anh phu xe quay ra bảo chúng tôi cứ vào.
Lên qua ba bậc thềm, mặt tôi chưa kịp ló vào trong khung cửa, Quý đi sau tôi đã vội để tay lên bên vai tôi như muốn giữ tôi đứng lại. Tôi cũng chột dạ, đứng hẳn lại, tần ngần lo sợ không khéo thằng phu xe lầm nhà hoặc là nhà đã đổi chủ rồi cũng nên.
Không! Dù là ngài đã ăn chơi lọc lõi, đã trải đời hết sức, đã biết rõ đủ cả những cái mặt trái nhơ nhuốc của xã hội đi nữa, chắc ngài cũng phải đến phân vân như chúng tôi mà thôi, chớ ngài không thể có ngay cái tính khinh đời ngạo mạn dám đi tin ngay rằng sự mãi dâm lại có thể đóng đại bản doanh ở trong một nơi như nhà này. Tủ chè khảm, sập gụ bộ phòng khách Tàu, tủ đồ cổ gương to bằng cả một cái giường, đỉnh đồng hun bày dưới đất đồ sộ bằng thứ đỉnh mà Hạng Võ[24] đã nâng cao lên để khoe gân cốt, những chậu sứ và đồ sứ Giang Tây, ngần ấy đồ đạc tỏ ra rằng nếu đó không là nhà một vị nhất phẩm hưu quan thì cũng phải là một nhà giàu có. Nhất là bầu không khí lặng lẽ vắng tanh vắng ngát càng làm tăng vẻ nghiêm trang...
Chúng tôi đã muốn tháo lui...
Chợt đâu có ngay một anh chàng chân tuy dẫm đất nhưng quần áo trắng nõn, vội chạy ra tươi cười nghiêng đầu chào chúng tôi và mời chúng tôi một cách chân thật:
- Ấy! Xin mời các quan cứ vào!
Thế là chúng tôi yên tâm. Trong cái miệng cười lệch của anh chàng chúng tôi được yên trí ngay, nếu không là bồi săm, là ma cô[25] thì người ta không thể nào có dáng điệu thân mật đến suồng sã và cái vui vẻ đến như khinh người, đối với những khách, như anh chàng này được.
Chúng tôi vào đến chỗ phòng khách kiểu Tàu, chỉ chờ cho người ta mời ngồi xuống ghế, thì người ta lại nói:
- Ấy, xin mời các quan vào hẳn trong này...
Qua một lối đi chật hẹp nối với cái phòng khách tráng lệ ở ngoài cùng, đến một cái sân. Rồi thì, từ cái sân trở vào, lại một lối đi chật hẹp giữa một dãy tường và một dãy tường nữa thỉnh thoảng có cửa lớn và cửa sổ, mà người ta để ngỏ hẳn hoặc che đi bằng màn, hoặc bằng bình phong. Bên trong những phòng xép ấy, tịnh không có tiếng người. Tôi mừng thầm đến chơi được ngày vắng khách. Qua một cái sân nữa đến một gian phòng trong đó bầy bộ xa lông tây thì người ta mời chúng tôi ngồi xuống. Từ đây trở đi, bên ngoài phòng những cái bóng trắng lặng lẽ chạy đi chạy lại tấp nập, ý chừng sửa soạn cuộc tìm hoa cho bướm vì bướm đã sẵn chờ hoa. Rồi thì một hồi tiếng dép dừa lạch bạch vỗ vào những bực thang gạch ở sân báo rằng có bà chủ đã từ trên gác bước xuống.
- Kính chào hai ngài.
- Không dám ạ, kính chào bà.
Mụ chủ còn đứng bên ngoài bậu cửa để cài nốt cái khuy thứ năm của cái áo màu xanh nhạt. Trước khi bị trói buộc vào lễ độ, cái áo dài nửa khép nửa mở của mụ đã để lộ ra lượt đăng ten ở cái coc-xê, một cái bụng vĩ đại, hai bắp đùi đồ sộ ẩn hiện trong lần vải phin mỏng dính, và những cái ấy nói chuyện về mụ nhiều điều thú vị lắm, giới thiệu mụ với chúng tôi một cách kỹ càng đầy đủ lắm. Nhất là mớ tóc trần vấn tạm còn rối loạn trên đầu càng làm cho mụ tuy xuân xanh đã ngả vàng mà vẫn còn ý nhị giăng gió, trai lơ. Hai mắt đa tình, đôi má phính phính, cái môi đỏ choét... Tôi chợt nghĩ đến bọn đàn ông chúng ta, những thằng trượng phu, những đứa nam nhi, đã ôm ấp mụ để cùng mụ chia xẻ mất cơ nghiệp, cảm tưởng thứ nhất của tôi là thấy mụ đáng sợ lắm, là mụ có cái thế lực của một Tú Bà ở phương Tây, một thứ trùm đĩ thượng lưu có tả trong cuốn phóng sự Les servantes du Démon[26] hạng mụ giầu đã từng tiếp đón trong nhà những chủ ngân hàng, những vị thượng thư, những sứ thần các nước, đã làm thỏa lòng ông nghị này bằng cách kiếm cho ông ta vợ một ông nghị khác, bởi lẽ ông nghị khác đã chiếm mất một ghế thứ trưởng của ông nghị này!
Mụ vào ngồi chễm chệ đối diện chúng tôi, đưa tay lên miệng che một cái ngáp nhọc mệt, cái thứ ngáp của những người bị phiền nhiễu rồi hỏi thõng:
- Xin lỗi các ngài, tôi nói thế này khí không phải: các ngài là người đây hay ở đâu xa về?
Tôi đưa mắt nhìn bạn để bạn biết rằng bộ quần áo vải vàng của bạn đã nói xấu bạn là người đường rừng, và do thế, đã làm xấu cả mặt tôi. Rồi tôi đáp:
- Đây chỉ có ông bạn tôi đây là ở xa về, còn tôi thì vẫn là người ở đây.
Mụ lại hỏi:
- Ngài đã có đến?
- Cách đây đã vài tháng...
- Hẳn là bữa ấy, con em nó tiếp?
- Phải.
- Thế hai ông anh cần dùng những gì nào?
Khen thay cho cái lối xử thế của bọn mụ giầu, khách lạ nào cũng được xưng hô thân ngay. Không thấy gì là ngượng nữa, Quý đâm ngay ra rất can đảm mà vội phán:
- Thưa bà chị, chúng tôi cần dùng... Ái tình.
Mụ đưa đẩy con mắt, tươi cười buông một câu:
- Cái ấy thì đã cố nhiên, nhưng còn gì nữa chứ? Đến đây, bạn đưa mắt bảo tôi đáp hộ. Tôi nói:
- Này bà chị ạ, bà chị lo sao cho tôi đây được tỏ hết cái tình bằng hữu ra với bạn tôi thì bà chị cứ việc... Vả lại bà chị còn có gì nữa? Bất quá bà chị cũng chỉ có đến ả Phù Dung và Lưu Linh[27] nữa là cùng, vậy nhân dịp cũng nên mời cả hai người ấy đến cho vui.
- Được lắm!
Mụ reo lên như thế rồi nghiêm nét mặt, khẽ nói với tôi:
- Này ông anh, đừng giỡn nữa. Thế cần hạng đàn bà nào? Hai hay một? Ta hay Tàu, hay đầm lai?
- Bà chị cứ ban cho món hàng nội hóa.
- Ừ, thế vào hạng nào? Tân thời hay nhà quê? Hay nửa quê nửa tỉnh?
Tôi đưa mắt trả cho bạn cái phần kén chọn ấy. Bạn nói:
- Tiểu thư tân thời!
Mụ giầu cười mà rằng:
- Tiểu thư thì chả có được. Ai lại gả bán cho các ngài một cách dễ dàng quá thế! Họa chăng...
- Miễn cứ là đàn bà là được rồi!
- Nhưng mà nên nói trước cho kỹ lưỡng, vì người mà tôi đã gọi đến là phải dùng được, chứ không phải đổi chác, xe đi xe về, thêm lôi thôi cho người ta mà phiền cho mình. Âu là hai ông muốn thứ hàng nào cứ kê khai ra cho kỹ lưỡng.
- Thế bà chị đại khái có thứ hàng gì?
- Đây là chỗ hẹn hò có đủ hạng người, mà em thì là một bà Nguyệt có trăm nghìn thứ sợi chỉ hồng nhỏ, to, dài, ngắn khác nhau... Bà thông, bà phán vì ma đen ma đỏ mà phải gỡ gạc nhé? Thế nào?
- Con nhà tử tế! - bạn tôi bĩu mồm.
- Chứ không ư? Con nhà tử tế thì không hư thân được hay sao?
- Bà thông, bà phán hoặc con nhà tử tế hẳn phải tốt hơn gái nhảy...
Mụ giầu giơ tay lên xóa những lời nói của bạn tôi...
- Ông anh chưa biết... Hạng bà thông, cô ký, tuy quý là quý ở cái tiếng, chứ phần nhiều là lợn sề, chỉ biết trơ ra như cây gỗ mà thôi, xin chớ khinh thường bọn gái nhảy. Bọn ấy mới là bọn thạo đời. Họ có trăm nghìn lối nũng nịu, uốn éo, khéo lắm!
- Ừ, hay thế cũng được.
- Thế hay hai một?
- Tuỳ bà chị đấy.
Sau một hồi ngẫm nghĩ mụ nói:
- Gọi hai người chưa chắc đã là chơi hoang mà gọi một người chưa chắc đã là hà tiện. Nếu gọi hai người thì hai ông phải dùng hai buồng, vì đây là nơi kín đáo, bọn phụ nữ chỉ đi ngang về tắt, chứ không phải là chỗ có môn bài mà bảo cứ việc công nhiên... Do thế, ghép hai người đàn bà vào mệt phòng thì khó khăn lắm.
Chúng tôi còn đương ngẫm nghĩ đến cái ví da thì mụ lại tiếp:
- Hai quan anh tha lỗi cho nhé, nói gần nói xa chẳng qua nói thật... Thế hai quan anh định tiêu phí vào cái cuộc dạ yến này bao nhiêu?
Tôi nói:
- Thôi, nhất định là gái nhảy. Một cái buồng, một hộp thuốc phiện, hai chai sâm banh, và một người đàn bà!
Rồi tôi giở ví lấy số bạc đưa ra và thêm:
- Ấy, tùy bà chị xử ra sao cho nó đáng đồng tiền, bận này còn bận khác.
- Điều ấy ông không phải dạy!
Mụ bước ra sân, quát lên:
- Con Duyên đâu! Đưa hai ông lên buồng số 4 đi mày!
Rồi quay lại chúng tôi:
- Trong khi chờ đợi, có con Duyên nó nằm tiêm tạm cho hai ông anh đỡ buồn.
Rồi mụ ra ngoài, theo sau có một anh chàng răng vàng, quần áo cánh lụa. Một thiếu nữ nhỏ nhắn ra chào chúng tôi và dẫn chúng tôi lên gác trên.
Cái phòng này bài trí lịch sự lắm, có thể so với phòng các khách sạn tây lớn. Sập gụ trên có khay đèn, giường Hồng Kông, ghế đi-văng. Một cái gương kiểu Psyché[28] tại một góc. Bàn rửa mặt có sẵn nhiều khăn bông trắng nuốt tại một góc khác. Trên tường vô số ảnh mỹ nữ Tây phương khỏa thân, những ảnh người ta lấy ở những báo chí khiêu dâm như: Paris plaisirs, Eros, Sex appeal[29].
Hai chúng tôi bỏ áo ngoài, lên nằm ở sập. Duyên co ro ngồi sửa soạn khay đèn. Công việc thứ nhất của tôi là ngắm nghía mặt mũi và thân thể Duyên. Nó cũng như trăm nghìn gái trẻ ở những nơi hoa tường liễu ngõ khác, nhưng cái đặc biệt của nó là ở chỗ có vẻ mặt ngây thơ khác thường! Khi người phải trông thấy sự ngây thơ trên mặt một gái đĩ như thế, thì người ta đâm ra hoài nghi lạ lùng, và không còn tìm được một danh từ nào để gọi sự trong sạch của phái yếu nữa.
Thừa lúc Duyên hớ hênh, bạn tôi đưa tay vào một chỗ hiểm của Duyên. Con bé đẩy tay anh chàng ra, trỏ vào mặt anh chàng mà reo lên:
- Ê ê! đồ tồi! đồ tồi!
Từ đây trở đi, bạn tôi nằm nghiêm trang với cái tinh thần một anh chồng hối hận vì đã trót ngoại tình, phụ vợ. Duyên nằm ngoan ngoãn tiêm thuốc. Câu chuyện bắt đầu nở như gạo rang.
- Em ơi! Em bao nhiêu tuổi?
- Thưa anh, em tuy vậy mà đã 21 tuổi rồi cơ đấy. Em trẻ lắm, phải không?
- Em là con bà chủ đấy à?
- Vâng, nhưng mà là con nuôi.
- Thế em có hay phải tiếp khách không?
- Thỉnh thoảng thôi, vì em có nhân tình.
- Oai nhỉ! Thế nhân tình em là ai?
- Một ông Tây thầy kiện già, yêu em ghê lắm cơ!
- Sao người ta không lấy em?
- Bà đầm ghen lắm, ông ta chỉ dám đến đây là cùng chứ không dám nghĩ đến chuyện thuê nhà riêng cho em.
- Thế khách đến nhà này là những hạng nào?
- Ồ, đủ, các anh ạ. Các ông tây chánh sở này, chánh sở nọ, quan binh, thầy kiện, mõ tòa, tây đen cho vay lãi[30] khách chủ hiệu cao lâu, chủ sòng phán thán, các ông nghị, các ông nhà buôn lớn, đủ cả...
- Thế thì bà chủ hẳn đại phát tài.
- Cái đó đã hẳn.
- Sao hôm nay vắng khách thế?
- Từ mười hai giờ trở đi rồi các anh xem! Ở nhà này, ngày là đêm mà đêm là ngày.
- Em ơi, sao em còn bé thế mà em đã hư thân sớm thế?
Trước lời bông đùa hơi kệch cỡm của Quý. Duyên bĩu môi rồi được dịp mạt sát tất cả bọn đàn ông:
- Nói chứ bọn đàn ông các anh ích kỷ thật! Mà lại đểu giả nữa. Các anh đã gây ra nghề mãi dâm, vậy mà rồi bọn đàn bà bị trụy lạc về nghề này lại bị dư luận của các anh xỉ vả, kết án... Tự chúng em, chúng em đâu đến nỗi nào, nếu không có bọn vô lương tâm là bọn đàn ông? Chúng em đương ở nhà với cha mẹ hưởng hạnh phúc gia đình, thì chợt có một thằng phong tình, đẹp giai đến tán tỉnh... Chúng em quá nghe, mắc lừa, rồi trụy lạc, thì đến lượt những thằng vô lương tâm khác đến xỉ vả chúng em và làm cho trụy lạc, cho ô trọc thêm lên! Các anh dâm đãng như quỷ thì chả ai nói, còn bọn chúng em thì hơi một tí đã hỏng cả một đời rồi! Trời ơi, sao mà các anh đểu thế. Sao mà các anh dã man thế?
Duyên tuy nói để pha trò mà tôi cũng thấy sự hằn học trong giọng nói, mà tôi cũng thấy cái nghĩa lý chính đáng của sự hằn học.
Tự nhiên tôi hỏi:
- Có bao giờ em thấy buồn không? Có bao giờ em tiếc cái đời em không?
Duyên ngẩn ngơ hỏi lại:
- Sao? Tiếc cái gì? Mà buồn cái gì?
- Tiếc rằng không lấy được một người chồng tử tế như mọi người và buồn vì phải sống một cái đời không như sở thích...
Duyên cười khanh khách:
- Các anh hỏi dở hơi lắm, em chả tiếc cái gì cả, chả buồn cái gì cả. Vẫn biết cái đời em đang sống là... hôi tanh nhưng mà rồi nó cũng quen đi, chứ còn đâu đủ thời giờ biết nó là hôi tanh! Người ta, bất cứ làm gì, hễ quen đi là được tuốt. Các anh thử ngắm nghía bọn nhà chứa ở ngõ Hàng Mành mà xem... Hễ thấy anh lính tập nào là cũng kéo dài cái mồm ra gọi: “Này, có chơi thì vào mà chơi!..” Sao trong loài người lại có hạng người như thế! Sao họ không ngượng mồm? Trước khi đến nỗi thế, hẳn họ cũng đã là người tử tế! Ừ, thì ít ra thì cũng phải sống ở gia đình cho đến năm mười bảy mười tám rồi có trụy lạc mới trụy lạc được chứ? Ấy em cứ nghĩ mãi về điều ấy mà không sao hiểu nổi... Về sau em mới nghiệm ra rằng cứ quen đi là xong! Các anh thấy em thế này, các anh ngạc nhiên, nhưng các anh mà có là em thì các anh cũng chẳng thấy gì là khác, là khó chịu. Còn bảo tiếc sẽ không lấy được chồng như mọi người thì lại càng lầm lắm. Sao em lại không lấy được chồng? Theo cách luân lý cổ hủ, thì đến làm đĩ là hết chuyện, là hết hy vọng. Nhưng sự thực ở đời có thế không? Sự thực, em chỉ thấy vô số đàn bà đứng đắn, tài giỏi, có đức hạnh, thì lại phần nhiều ế chồng, hoặc là lấy phải thằng chồng không ra gì, nó đi chơi gái, nó để mình lạnh lùng, nó đánh chửi mình mà thôi. Còn hư hỏng làm đĩ thì lại dễ mà trở nên bà, lại lấy được những anh chồng sộp hết sức, ngoan ngoãn hết sức! Như riêng em nghĩ thì kẻ làm cha mẹ nên nhớ như chông vào ruột câu này: Muốn có rể quý thời này, thì trước hết hãy cần phải có con gái hư.
Hai chúng tôi kinh hoàng lên vì con bé đã nói đúng sự thực.
Ngẫu nhiên bạn tôi trở nên một nhà triết học. Muốn Duyên không hiểu nổi, bạn đã dùng tiếng Pháp than vãn mảnh đời của Duyên. Rồi từ chuyện nọ đến chuyện kia, chẳng bao lâu chúng tôi hóa ra chán đời! Chúng tôi to tiếng lăng mạ cái làn sóng văn minh vật chất, chúng tôi dài hơi chửi rủa bọn người làm hại giống nòi, chúng tôi hóa ra bi quan. Bạn tôi có lẽ bi quan một cách thành thực; riêng tôi chí buồn cười mà nghiệm ra rằng anh đạo đức giả nào mà đi chơi bậy thì cũng bi quan như thế cả, cũng hóa ra “triết nhân hiền giả” như thế cả. Quý trỏ Duyên nói với tôi vẫn bằng tiếng Pháp:
- Mày trông thử mà xem... Một đứa con gái xinh đẹp như thế này, trông thật là ai oán, thật là đáng tiếc! Sao Tạo Hóa đã sinh ra một kỳ công như thế mà lại để cho nó ô uế đến thế mà chẳng tiếc công? Sao xã hội lại để cho một người trụy lạc như thế mà không thấy phí của?
Tôi cười ngăn bạn lại:
- Mày liệu hồn! Những thằng bỏ vợ theo đĩ, hay rước đĩ về làm vợ, bao giờ cũng bắt đầu có những luận điệu y như của mày.
Quý sốt sắng cãi:
- Không! Không phải thế! Không phải tao có cái lòng thương đời như của những thằng rước đĩ về làm vợ đâu. Nhưng mày cứ chịu khó nhìn mặt nó một lần nữa, rồi mày chịu khó nghĩ ngợi lấy năm phút nữa. Tao. Tao đương tự hỏi tao rằng nếu chị tao, em tao, hay là con gái tao mai sau sẽ như thế, thì tao sẽ nghĩ như thế nào! Có phải thế không?
Thốt nhiên tôi thấy buồn. Rồi tôi trả lời bạn:
- Nếu đi chơi mà lại còn nghĩ đến thế, thì thấy chán đời lắm.
Không hiểu cạnh mình người ta trò chuyện những gì, Duyên cứ ngoan ngoãn nằm tiêm.
Một anh bồi bước vào với một cái khay có một chai sâm banh và ba cái cốc. Anh ta nói:
- Thưa các quan, cô ta đã đến đấy ạ.
Duyên ngồi nhỏm ngay lên, hấp tấp hỏi:
- Ấy chết! Đã lên đấy à?
Anh bồi đáp:
- Còn ngồi nói chuyện với bà chủ.
- Ấy phải để tôi xuống hẳn rồi hãy cho lên đấy nhé? Thôi em xỉn chào hai anh.
Rồi Duyên cũng xuống thang với người bồi.
Vài phút sau thấy tiếng gót giày rón rén đặt vào từng bậc thang. Những tiếng giày dừng lại chỗ bậu cửa. Lúc ấy, hai chúng tôi vẫn nằm bệ vệ hai bên khay đèn. Tôi nói với ra ngoài:
- Xin kính mời quý nương vào chơi.
Mãi không thấy đáp, tôi ngồi lên thì vừa gặp lúc cô ả êm ả tiến dần vào. Khi ba người chúng tôi nhìn rõ mặt nhau rồi, cảm tưởng thứ nhất của tôi là thấy trước mặt mình, sân gác rơi xuống đất, đất thụt xuống, và mở ra một cái vực thẳm. Thật vậy, và chính cô ả nữa chắc cũng ngạc nhiên lắm nên mới đứng ngẩn mặt ra.
Bạn tôi nói như người khản cổ, được có một tiếng thất thanh:
- Huyền!
Tôi như mê ngủ, nhắc lại:
- Huyền! Phải, chính là Huyền.
Còn Huyền thì vẫn cứ bỡ ngỡ mãi, vì không nhớ được ra chúng tôi là ai. Quý reo lên:
- Thật là bất ngờ.
Tôi họa theo:
- Ừ, quả vậy.
Rồi tôi hỏi Huyền:
- Huyền ơi, em còn nhớ ra các anh không? Em vào hẳn đây đi.
Nó thẫn thờ đáp:
- Trông các anh quen lắm!
Bạn tôi nghiến răng nói một cách đau khổ, bằng tiếng Pháp:
- À, thì ra đời là như thế.
Tôi đứng lên ra cầm tay Huyền, dắt nó đến gần đi-văng thì đứng lại. Mắt tôi nhìn nó chòng chọc, vì sự tình cờ làm cho chúng tôi gặp nhau thật là đau đớn cho Quý, bạn tôi. Trong cái nhìn của tôi lúc ấy có cái vẻ thương tiếc, đau đớn, chán chường, đến nỗi sau khi nhìn tôi, Huyền phải chớp mắt như bị sáng chói, và đỏ bừng hai má lên nữa.
Không hiểu đã nhận được ra chúng tôi là ai hay chưa, hoặc nói để che đậy sự hổ thẹn chăng, Huyền lại bình tĩnh reo lên:
- Tôi vẫn chưa nhớ ra các anh là ai đấy!
- Anh ấy là...
Bạn tôi chưa nói hết đã bị tôi quay lại, giơ tay lên ngăn... Nếu Huyền chưa nhớ ra thì tôi muốn nó hãy cứ giữ lấy cái vẻ bứt rứt ấy của nó đã. Tôi sợ nếu tự giới thiệu ngay, cuộc vui sẽ hóa ra cuộc buồn. Tôi bảo Huyền:
- Thì hãy ngồi xuống đây đã!
Rồi tôi cũng ngồi với nó xuống đi-văng...
Giữa lúc tôi muốn giữ cái phút im lặng có lẽ nó ám thị cho cả ba chúng tôi được bao nhiêu cảm giác lạ lùng, bao nhiêu cảm tưởng hiếm có, thì bạn tôi lại thốt lên một cách vô duyên kệch cỡm:
- Thuốc phiện! Thuốc phiện nữa! Giời ơi, tôi muốn tự tử.
Lời reo ấy chẳng biết là thật hay bỡn, là một biểu hiện của sự đau khổ hay của sự pha trò, tôi không muốn hiểu và chỉ thấy nó là bất hợp thời và vô ý thức. Tôi quay lại, cau mặt:
- Mày điên vừa chứ! Đồ ngu dại!
Chừng như hiểu câu tiếng Pháp tôi mắng bạn, Huyền bắt đầu có vẻ lo sợ, chớp mắt nhìn tôi và cúi xuống. Hai tay, hai bàn tay trắng nõn, nhỏ nhắn, nóng bừng của Huyền vẫn bị nắm trong hai bàn tay tôi.
Lúc ấy, tôi thấy cuộc đời quả thật như một giấc ác mộng.
Bốn năm trước đây, tôi còn gặp Huyền đi chơi ngoài phố với chồng, một người chồng lịch sự lấy nó có cheo cưới linh đình cả phố H.G... Từ độ ấy không bao giờ tôi gặp Huyền ở đây nữa, và tôi tưởng Huyền theo chồng đến làm việc tại một tỉnh nhỏ nào trên mạn ngược.
Khi chúng tôi xuân xanh còn trong vòng đôi tám thì Huyền còn là một cô nữ sinh. Nó đẹp, ngoan, đứng đắn, con nhà lương thiện, con một ông phán, cháu một ông đốc tờ. Cả lớp học chúng tôi anh nào cũng có thể phải lòng Huyền được, nhất là Quý thì lại mê nó hơn hết thảy. Chúng tôi đã ngầm tôn Huyền là một nữ lang hoàn toàn.
Những khi đội chiếc nón Kinh xinh xắn rảo bước từ nhà đến trường học, Huyền có cái dáng điệu nghiêm trang, đến nỗi thằng học trò mất dạy vào bậc nhất cũng không dám bén mảng tới, vì vẻ đẹp của Huyền là vẻ đẹp của một người ngây thơ, trong sạch, mai sau sẽ trở nên đức phụ, cái thứ đẹp đáng kính trọng của những bông hoa mỏng manh, nó làm cho người hâm mộ nó, thấy mình là phàm tục. sợ mình là chưa xứng đáng, và nếu động vào thì ta phạm phải một điều bất lịch sự, hoặc là vẻ đẹp sẽ biến đi...
Trong số bạn học của tôi, có đến ba mươi thằng phải lòng nó, nhưng tịnh không một anh nào dám nói ra miệng. Đứa nào cũng phải giấu giếm sự mê gái ấy trong đáy lòng, hình như sợ rằng để biết rõ tư tưởng của nhau thì chỉ thấy nhau là đồ ngu. Cái giá trị của Huyền cao đến nỗi thằng nào tự phụ nhất đời, kiêu ngạo nhất đời, cũng thấy mình là chưa xứng đáng.
Tây Thi, Hằng Nga, Nàng thơ, Mỹ nhân, đó là những tên người ta đặt thêm cho Huyền, ngoài cái tên ở giấy khai sinh. Riêng về phần Quý thì anh ta cứ gọi Huyền là “nàng”, y như trong tiểu thuyết.
- Hôm nay nàng mặc cái áo booc đô[31] đẹp quá mày ạ!
- Tao dò được rồi! Năm nay nàng chiếm bảng Prix dhonneur![32] Ấy Quý cứ thỉnh thoảng lại khoe với tôi như thế một cách không ngượng.
Trước mắt Huyền, chúng tôi đua nhau ăn mặc ra con nhà giàu, tranh nhau tỏ ra là con nhà có giáo dục. Không bao giờ Huyền thèm để ý đến một ai cả; nàng cứ giữ mực đứng đắn và vô tình y như người đã có chồng con.
Nhưng sự ấy cũng không đủ ngăn chúng tôi ghen tuông lẫn nhau, sinh sự với nhau, hằn học lẫn nhau, hoặc là họp nhau hàng đàn hàng lũ để dò la những bạn của anh ruột Huyền, vẫn năng lui tới nhà Huyền! Cái vô lý của tuổi trẻ giúp sức vào đôi khi chúng tôi lại ghen với cả những người trẻ tuổi mà là bạn của ông thân sinh ra Huyền nữa: Chúng tôi ngắm nghía họ một cách căm tức, nói xấu họ bằng tất cả mọi điều mà óc tưởng tượng trẻ con có thể ám thị được, mãi cho đến khi Huyền đỗ bằng sơ học tốt nghiệp[33] và rồi bước chân lên xe hơi hòm có kết hoa.
Từ khi Huyền đi lấy chồng rồi trong bọn độ ba chục bạn học của tôi, dễ có đến hơn mười anh hóa thi sĩ vì đã đau khổ quá. Tôi còn như trông thấy rõ cái mặt anh chàng Quý lúc anh chàng rầu rĩ hỏi tôi về “cái nghĩa đời người” hôm Huyền về nhà người bạn bách niên.
Vậy mà bây giờ...
Thấy tôi có vẻ buồn rầu, Huyền cúi gầm mặt xuống... Chắc nó đã nhớ chúng tôi xưa kia. Tôi gọi:
- Huyền ơi, Huyền!
- Dạ...
- Sự đời mà có đến thế này thì thật là bất ngờ.
- Vâng quả có thế...
- Em đã nhớ ra chưa?
- Rồi, anh ạ. Hình như anh kia là Quý, xưa kia cùng đi học với anh...
Nói đến đấy thôi, Huyền ngừng lại, đăm đăm nhìn Quý lúc ấy vươn lưng một cách thiểu não bên khay đèn.
Tôi tiếp hộ lời nói nửa chừng của Huyền:
- Hồi ấy anh Quý yêu Huyền lắm...
Nó ra vẻ sung sướng, để lộ một cái cười tái nhợt rồi nói:
- Cảm ơn.
Tôi thêm:
- Mà đến bây giờ nữa, chắc cũng vẫn còn yêu em... Khi em đi lấy chồng, em chả biết đâu rằng trên đời này, có một người ôm một mối tình u ẩn tuyệt vọng về em, nếu em ra lệnh hắn chết, thì cũng sẽ vui lòng mà chết. Vậy mà ngày nay em đến nỗi này. Chắc anh ấy buồn lắm đấy.
- Khổ quá! Cái thân đời em nào còn có ra gì mà vẫn cứ có người thương yêu em như thế! Người nào thương yêu em cũng chỉ làm cho em càng khổ tâm mà thôi.
Giữa lúc ấy, bạn trở mình rất mạnh, quay lưng ra phía chúng tôi. Một tay kê làm gối, tay nữa vòng lên đầu. Một chân co, một chân duỗi... tôi chợt nghĩ ra rằng nếu cứ vẽ cho đúng cái thế nằm của bạn lúc ấy, một nhà danh họa có thể đạt được một bức tranh kiệt tác với dòng chữ chua ở dưới “người thất vọng”. Tôi bảo Huyền:
- Thôi ta lên sập hút thuốc.
- Vâng.
- Hiện giờ em làm nghề gái nhảy đấy à?
- Vâng, nghề ấy em có làm qua, nhưng em đã thôi mấy tháng nay.
- Sao thế? Lại không hơn cái nghề này hay sao?
Huyền lắc đầu một cách chán nản:
- Nghề ấy, nghề này, cũng thế cả! Thà làm một nghề...
Huyền tháo quai giầy, lên nằm ở sập. Tôi ra hiệu cho nó phải lôi Quý quay mặt lại, song nó nhìn tôi như van lơn, như sợ hãi, và lắc đầu. Tôi nghiêng người ra lôi bạn cho bạn quay mặt về bàn đèn thì bạn cưỡng lại, vai bạn nặng hơn một cái cối đá. Bực mình, tôi gắt:
- Thôi đi, mày lọ lắm! Mày có quay lại đây không?
Bạn vẫn không nhúc nhích. Tôi phải lôi cả hai tay mới xong. Khi bạn quay về phía chúng tôi, trên hai má bạn có hai ngấn lệ chưa khô. Thấy tâm cảnh của bạn lúc ấy đã có phần nghiêm trọng, tôi mất hết cái hứng bông đùa, phải giữ một lúc im lặng. Rồi ôn tồn, tôi khuyên giải bạn:
- Ồ, đừng nên thế. Anh phải biết cũng nhiều khi ta phải giấu kín những mối cảm xúc của ta đi nếu không, ta chỉ làm một trò cười.
Bằng một giọng rất đau đớn, bạn đáp:
- Anh... anh không... anh không thể hiểu được nỗi khổ tâm của tôi... Anh không biết xưa kia, tôi đã thầm yêu trộm nhớ người ấy đến bực nào...
Câu nói ấy bị ngắt đoạn bằng bao nhiêu cái nấc, bằng bao nhiêu cái nức nở làm cho tôi cũng phải động mối thương tâm. Tôi thấy bàng hoàng cả người. Bụng tôi nao nao lên như cồn ruột. Bạn vẫn nức nở nói tiếp:
- Tôi hỏng duyên phận đã đành, cớ sao người tôi yêu quý nhất đời lại cũng đến nỗi này được!
Thế là Huyền cũng sụt sịt khóc. Nghẹn ngào, nó nói:
- Em cảm ơn anh... Vâng, cảm ơn anh. Em chỉ biết có cảm ơn anh mà thôi, chứ cũng chả biết làm thế nào mà đáp lại tâm lòng quý hóa của anh cho được!
Đêm hôm ấy chúng tôi nói chuyện rất nhiều.
Một người mẹ vừa đẻ một mụn con gái... Người cha xo vai một cái, lầu nhầu: “Con gái... ? Rõ chán chết!” Chị người ấy cau mày: “Cậu nói dở lắm! Con nào chả là con!” Rồi đến nhà hộ sinh thăm em dâu với những cái khăn mặt bông mới, sữa, rượu, và nhiều thức nữa.
Dù là gái, đứa bé cũng được sinh trưởng trong sự nưng nịu. Nó cứ việc bú, khóc, và bắt mẹ thay tã...
Lên ba tuổi, nó bị cả nhà tranh nhau nó để hôn. Có người hôn nó dỗ nó khóc lên mới thôi, lại có người giẩu môi bọc lấy hai hàm răng để cắn vào cánh tay mẫm bụ của nó.
Mười ba tuổi, nó hay phải mắng.
Nhưng mà đến năm mười sáu tuổi, trong khi được gia đình săn sóc đến bị mắng mỏ, nó cũng đã có thế lực làm cho nhiều con giai gọi nó là Nàng Thơ. Người ta chỉ sợ nó hư, nhưng không, cô bé vẫn đứng đắn. Rồi cô ta lấy chồng. Bố mẹ có được nhiều tiếng khen. Thiên hạ đồn nhau: cô bé sau này phải thành vợ hiền, mẹ thảo...
Nhưng mà, đột nhiên, một hôm người ta thấy người ấy làm đĩ. Những người thản nhiên, buông một câu: “Nhà vô phúc”. Những người muốn hiểu biết lắm nhưng không hiểu biết gì cả, bàn nhau: “Chẳng qua tại nó hư! Gái năm con lắm khi cũng chưa hết lòng chồng nữa là... Nó hư thì nó thế, thân nó làm hại đời nó”.
Ấy đó, thân thế của Huyền, hoặc của những gái hư như Huyền.
Hư?
Cái chữ ấy ngụ ý nghĩa gì?
Thế nào là hư?
Tại sao là hư? Tại sao mà hư? Nếu nó hư thì nó chịu lấy trách nhiệm thôi, hay còn có kẻ khác cũng đáng buộc tội?
Mà tại sao nó hư?
Tại sao con gái một nhà tử tế, không thiếu cách giáo dục, mà lại đến làm đĩ?
- Tại nó hư.
- Nhưng mà vì sao nó hư?
Những điều khó hiểu ấy, bằng những cách gián tiếp mà chúng tôi đã đem ra hỏi Huyền. Từ đêm hôm ấy mà đi, ba chúng tôi còn họp mặt nhau nhiều bận nữa. Bạn tôi đã cáo ốm cho gia đình và kêu phải chữa bệnh tại Hà Nội.
Chúng tôi “khảo cứu” sự hư hỏng của Huyền...
Cuốn tiểu thuyết của Huyền?
Thì đây:
▲ Có nghĩa là rượu, gái, thuốc phiện và cờ bạc ▲ Rất là không được ▲ tiếng Pháp: dictée, nghĩa tiếng Việt là từ điển ▲ Không đội trời chung ▲ Cấp hai bây giờ ▲ Dịch từ thành ngữ tiếng Pháp: "terre à terré"
Em ngày nay đã trở nên một tay kiện tướng trong nghề hoa nguyệt, song le khi cầm đến bút để tả lại cái đời bọt bèo của em, em thấy tuổi thơ ngây trong sạch của em cũng đáng cho người đời phải quan tâm để cũng muốn hỏi em như em vẫn xót xa cứ căn vặn mãi mình: "Vì lẽ gì em đến nỗi truỵ lạc?". Cùng những vị hiền mẫu, những bậc đức phụ, những tiểu thư đài các sẽ đọc thiên bút ký này, em muốn giao hẹn trước rằng ở đây, em không chỉ đóng vai trò một con chiên sám hối trước ông cố đạo. Em không muốn phải một mình riêng chịu trách nhiệm về cái đời nhơ bẩn này, vì những cớ xô đẩy em vào bùn lầy phần nhiều là ở lúc em còn ngây thơ. Em không muốn chỉ buộc tội em, vì có ai lại nỡ đi buộc tội những đứa trẻ thơ dại? Tuy nhiên em cũng không buộc tội đời, cũng không kết án ai cả. Mình làm thì mình chịu, ta nên có đủ lòng tự ái mà đừng đổ vấy cho người. Vậy thì thiên bút ký này có thể vừa là một cuộc thú tội của con đĩ trước mắt bà này, vừa là một bản án buộc tội hoàn cảnh xã hội, theo trí xét đoán của cô kia. Dù nó được đặt vào loại gì thì tưởng nó cũng không vô bổ cho những người muốn ngẫm nghĩ.
Em sinh ở đời vào lúc bắt đầu có cuộc Pháp Đức chiến tranh [1] . Khi lên bảy tuổi, tóc đã giắt được lược bờm, thì chị ruột em đã vào bếp thổi được cơm, anh của em đã cắp cặp đến trường, và mẹ em lại vừa sinh một đứa con gái. Nhà em ở là một toà nhà tây hai tầng ở phố X... Trước nhà em có đường xe điện, lại có cả vườn hoa. Ngày ngày, em chơi thơ thẩn ngoài phố với các trẻ con khác, hoặc trông những toa xe điện chạy mà bánh xe nghiến ra những cục lửa xanh lè, hoặc là đi nhặt hoa núc nác tây bỏ đầy túi áo, hoặc là ngẩn mặt ra xem những chú Khách làm bánh quế hình xe điếu, xe đạp, hoặc đứng trước một kẻ ăn mày mà nhìn hàng giờ không thôi... Cái tuổi tốt đẹp nhất đời! Họ hàng nhà em ai cũng khen em xinh, hôn hít em, cho em tiền, cắn má, cắn tay em nữa.
Thầy em mỗi ngày bốn buổi chễm chệ trên chiếc xe nhà sơn đen từ nhà ra đi hoặc từ sở về nhà, và mỗi khi nói đến thầy em, ai cũng gọi là "ông Phán". Đẻ em trông nom gia đình và đẻ con. Nhớn lên, em lại biết thêm rằng ông nội em xưa kia là quan phủ, và chú ruột em hiện ở bên Tây, sắp đỗ đốc tờ . Em hoá ra kiêu ngạo, không thèm chơi với những trẻ hàng xóm mà bố không là ông phán, mà nhà không có xe nhà, mà quần áo không được đẹp như của em. Phát sinh ra từ lúc bé, cái tính kiêu ngạo ấy nhiễm vào óc em suốt đời, mà ngay đến lúc đã truỵ lạc rồi, em cũng không thể chữa được. Rồi em đi học. Vốn thông minh tính bẩm, em được các cô giáo yêu chiều, được họ hàng khen lao. Đến khi em mười lăm tuổi đầu, thì các nữ sinh bắt đầu sợ em, ghen ghét em, và bọn con giai đã lập tâm... chim em nữa. Tuổi dậy thì, cái hoàn cảnh xấu, những bạn hữu xấu, một nền giáo dục sai lầm, ngần ấy cái đã làm cho em hoá ra đến nỗi như nay.
Người ngoài thì không ai bảo là em chịu hoàn cảnh xấu, chỉ đổ em hư thân mất nết thôi. Ừ con gái nhà giàu, bố có chức phận, mẹ là người đứng đắn, dòng dõi nhà quan, lại thêm có chú ruột là một vị bác sĩ y khoa, lại được cắp sách đến trường như thế, ai dám cho là vì hoàn cảnh xấu? Thôi, cái hoàn cảnh xấu là những điều vụn vặt mà chỉ mình em biết mà thôi! Người ta ở đời ai cũng có mắt, mà nghiệm ra quả rất ít ai trông thấy gì, hoặc là gặp cái xấu thì người ta vội tìm cách che đậy nó đi, người ta ghê tởm nó đến nỗi người ta không dám nói đến nó nữa, chứ không phải là muốn tìm phương cứu chữa nó. Năm lên tám tuổi, trong khi các cô gái khác chỉ thích ăn quà nhảm, riêng em, em đã thích chơi búp bê . Cái thích ấy của em không giống của trẻ khác, đòi được thì chơi trong hai ngày rồi đập vỡ. Em nâng niu búp bê , đòi đẻ em phải may áo cho nó, ẵm bế nó suốt ngày, nói với nó như với một người thật. Sự ấy phát sinh ra bởi cái mẫu tính, do sự nhiệm màu của Tạo vật mà có, ấy em cần nói thêm. Cứ tính nết em mà xét, em có thể trở nên một người mẹ tốt, biết thương yêu con cái, và dịu dàng. Do thế, dẫu còn bé dại, em cũng vẫn băn khoăn tự hỏi: "Người ta làm thế nào mà có con? Bao giờ em có con?". Khi đứa em gái đã biết lẫy, em thấy chời búp bê là không thích, em bèn đem hết lòng yêu búp bê ra yêu đứa em gái, vì nó biết cười thật, nói thật, khóc thật.
Rồi em nhận thấy rằng cái bụng của mẹ em lại mỗi ngày một to ra.
Em đã định hỏi ngay, rồi không hiểu vì lẽ gì không dám hỏi nữa. Mấy tháng sau đấy, em thấy thầy em nói chuyện sửa soạn cho me em đi nằm nhà thương. Mà câu nói của thầy em lại điểm thêm bằng một nụ cười! Em kinh ngạc hết sức, vì em đã thấy một người phu xe bị ô tô nghiến và được khiêng vào nhà thương! Ngay lúc ấy, cô em kêu: "Bụng đã to tướng thế kia, lo đi là vừa". Em nhìn kỹ bụng me em thì em thấy nó to một cách ghê gớm mà sao từ trước em không để ý... Em liền hỏi me:
- Me ơi, sao bụng me lại to thế?
Me em gọi em lại gần, hiền từ xoa đầu em, khẽ đáp:
- Vì chị Huyền sắp có em bé nữa đấy, chị Huyền ạ.
- Me có gãy tay đâu mà đi nhà thương?
- Vào nhà thương để đẻ em bé, chị Huyền à.
- Em bé ở đâu?
- Ở trong bụng me đây.
Em càng kinh ngạc. Em cho là người nhớn nói dối em (vì bất cứ lúc nào, bất cứ việc gì, người nhớn cũng chỉ nói dối). Em bèn nói gọn:
- Chỉ dối!
Cô em cười mà bảo:
- Thật đấy, em bé trong bụng me ấy.
Em cãi:
- Thế nó bú vào đâu? Sao không thấy nó khóc?
- Đẻ xong nó mới bú chứ!
- Me em đáp.
Em lại hỏi:
- Thế đẻ ra bằng chỗ nào?
Đến đây đẻ em nín. Cô em cười mà bảo:
- Đẻ ra đằng nách.
Em tin ngay (không hiểu sao em vẫn người nhớn hay nói dối mà nghe thế, em lại tin ngay) và lúc ấy thấy như buồn ở nách vì có ai cù em. Bèn lại hỏi:
- Làm thế nào thì có con?
Đẻ em chưa kịp đáp, thầy em đã sa sầm nét mặt xuống mà rằng:
- Thế mà cũng nói mãi được!
- Quay về em - Đi chơi! Đi ngay!
Hãi hùng, em chạy vội đi chỗ khác.
Nhưng sự sợ hãi chẳng những không làm cho em bớt tò mò... Cái tính muốn hiểu, muốn biết do thế, lại càng như bị khêu gợi thêm lên. Em tuy đã yên trí người ta đẻ ra đằng nách rồi, nhưng tại sao người ta lại đẻ thì vẫn không hiểu. Càng bị giam hãm trong vòng ngu muội, em càng hoá ra tò mò. Nhưng mà chung quanh em, từ đấy, tịnh không một ai đả động đến chuyện kia nữa.
Ít lâu sau, nhân một hôm tha thẩn chơi một mình trong vườn sau, em đến bên chuồng gà thì tình cờ em được xem một con gà mái nó đẻ. Em thấy nó đứng lên, xù lông ra, tái mặt đi, cả cái mào đỏ cũng tái xanh đi, rồi một quả trứng từ đuôi nó rơi ra...
Nhân lúc ấy, vú già vào phơi quần áo, em liền phô chuyện, thì lại bị vú mắng là cứ xem gà đẻ rồi thì lang ben ăn mặt! Thế nghĩa là gì em không hiểu mà em cũng chẳng cần biết rõ, chỉ muốn tiện dịp thì hỏi vỡ nghĩa cái vấn đề làm nhọc trí em bấy nay. Vú già làu nhàu:
- Nó ăn no thì đẻ chứ làm sao nữa! Nó đẻ đằng đít chứ còn đằng nào nữa!
Những câu giảng sơ sài về khoa học ấy làm cho em thất kinh đi. Em không hiểu tại sao cũng nhiều khi em ăn no đến phưỡn bụng mà không đẻ như gà! Em giận đẻ em sao không ăn no nhiều lần vào để em có nhiều em bé hơn nữa. Rồi em hỏi:
- Sao nó không để gà con mà lại đẻ trứng!
Nghe đến đây, vú già cười hề hề:
- Đẻ trứng rồi trứng mới nở ra gà con.
- Thế me cũng đẻ ra trứng như gà à?
- Ừ!
- Thế me đẻ đằng nào? Có như gà không?
- Me đẻ đằng bụng. Thôi, đi chơi, hỏi ít chứ!
Thế là từ đấy, em bắt đầu không tin lời me em. Em cho rằng me em chỉ nói dối, thành thử dạy bảo em điều gì, em cũng nghi ngờ, em cũng chỉ vâng lời ngoài mặt. Em đã yên trí là người ta muốn đẻ con thì cứ việc ăn cho rõ no. Và, do sự ấy, em đã bị một trận đòn nhục nhã.
Bữa ấy, nhà có giỗ, họ hàng khách khứa đến đông lắm. Trong số ấy có một cô giáo trẻ tuổi, đẹp lắm, mà em phải gọi là dì, hình như không giữ được thiện cảm với anh chị em. Ngồi xem làm cỗ dưới bếp, em thấy chị em phô với anh em là cô giáo đã chửa hoang một lần, đứa con phải cho đi. Em không để ý đến chữ hoang , chỉ biết cô giáo đã đẻ. Lúc ăn cỗ, thấy cô giáo nói:
- Đĩa nộm ngon lắm, lúc nãy ở dưới bếp tôi đã ăn vụng mãi.
Tức thì em nói:
- Dì ăn vụng thế, nhỡ quá no mà đẻ em bé thì xấu lắm.
Em nói thế là vì mỗi khi me em đẻ thì xanh đi, xấu đi. Trong bàn cỗ, có người tủm tỉm cười, có người trừng mắt nhìn em, mà cô giáo thì đỏ cả mặt. Em không hiểu đã phạm một tội tày đình.
Thấy chị em tủm tỉm cười, em nói:
- Nay mai me cháu cũng đẻ, mà chắc là đẻ ra trứng.
Em không ngờ cả nhà cùng nhất loạt mắng ngay em:
- Câm ngay! Rõ con nhà vô phúc!
Tối hôm ấy, thầy em bắt em lên giường nằm, cầm xe điếu, bảo em từ rày không được nói láo như thế, và vụt em mười cái, mỗi lần vụt lại điểm vào bằng một câu hỏi: "Mày nhớ chưa?".
Cố nhiên em nhớ trận đòn ấy mãi đến bây giờ. Vì đó là lần đầu thầy em đánh em, và cũng là lần đầu em phải oán ghét thầy em. Em chỉ còn sợ mà thôi chứ không thể nào yêu thầy em như xưa được nữa. Em chỉ nhắc lại những câu cắt nghĩa của vú già! Lúc phải đòn, em muốn cãi, lại cấm cả khóc nữa. Lòng oán giận bố ấy có ảnh hưởng rất tai hại cho sự thụ giáo của em về sau.
- Chị nhỉ, thế me đẻ đằng nách hay đằng đít?
Ngần ngừ một hồi lâu, chị em đáp:
- Me đẻ đằng bụng.
Em sung sướng thấy lời nói ấy mới có lý.
Một đứa bé như thế chui qua hậu môn thế nào? Tất nhiên phải ra đằng bụng mới lọt...
- Thế lúc đẻ thì bụng me rách ra, rồi chảy máu ra à?
Chị gật đầu. Điều ấy lại hình như có lý, vì sau những khi ở cữ, lần nào me em cũng phải nằm nửa tháng ở nhà hộ sinh. Em tưởng trong thời gian ấy, bụng me em lại liền lại, và me em nằm nhà thương cũng như anh cu li xe bị tai nạn ô tô là vì thế. Bất giác em thấy càng thêm yêu chị em. Chỉ một người ấy là nói thật với em, ở đời... Em tưởng đã gần biết hết những điều huyền bí của Tạo vật. Còn về cơ quan sinh dục thì em tưởng chỉ dùng tiểu tiện mà thôi.
Nhưng chẳng bao lâu em lại thấy một cách chán nản rằng chính chị em cũng nói dối nốt!
Lên chín tuổi... Cuộc đời mở ra một chặng đường mới cho em. Bắt đầu cắp sách đi học, sự tiếp xúc với xã hội ngây thơ đầy những sự ngu dốt, dại dột, tinh quái, nhảm nhí, đã làm cho em mất cả cái lương thiện chi bản năng đi vì em thấy rằng cuộc đời có toàn những điều bí mật cần phải khám phá cho rõ. Vấn đề nam nữ, vấn đề hôn nhân, sự tiếp tục cho khỏi bị tiêu diệt của loài người, ngần ấy cái xô và trí não em như nước bể đánh vào hốc đá. Lòng tò mò, sự muốn khám phá cho ra lẽ huyền bí của Tạo vật, sự muốn hiểu biết, làm cho em rất để ý đến những chuyện thô tục mà người ta vẫn nói chung quanh em một cách vô tâm. Ngoài số bạn gái, em còn có vài đứa bạn giai, vì em học lớp dự bị [2] một trường tư thục, trong đó có cả giai lẫn gái. Em vẫn ngây thơ chơi với những đứa con giai, vì em chưa phân biệt giai gái khác nhau ở chỗ nào. Đó lại còn là một điều cần vì chúng em phải mượn sách vở của nhau, soạn bài vở với nhau, hoặc rủ nhau đi bắt dế mèn, nhổ hoa cỏ, nhặt búp đa...
Một hôm, cùng cả ba ngồi trên một chiếc ghế trong vườn hoa, hai đứa con giai, bạn em, nói đến cái vấn đề ấy. Một thằng phồng mồm thổi căng cái búp đa ra.
Em ngồi, vờ nhìn ra xa, những vẫn lắng tai nghe chúng nó cãi nhau, bảo nhau là dốt, là ngu.
Em xen vào:
- Me tôi vẫn hôn tôi, sao tôi không có con đi?
- Phải là chồng chị hôn chị, thì mới có con được chứ lị...!
Thằng bé hơn tuổi tức đỏ mặt, đẩy thằng kia một cái. Em bỗng đỏ mặt... Hình như em thấy thẹn, tuy không hiểu tại sao mà thẹn. Rồi em lại không thẹn nữa, vì em chưa tin. Em không thể nào nhận được rằng cái cơ quan mà đấng Tạo hoá ban cho ta chỉ để tiểu tiện thôi, lại bị người đời đem dùng vào việc quái lạ ấy. Em bèn hỏi:
- Thế à? Sao anh biết?
- Sao lại không biết? Tôi đã trông thấy giữa ban ngày!
Thằng kia bĩu môi:
- Mày chỉ bịa!
- Lại còn bịa nữa! Tao thấy rõ ràng!
Lời nói rành rành ấy khiến em tin đến bảy phần, chỉ còn nghi có ba. Rồi em thấy nếu thật như thế thì loài người xấu lắm. Em không thể nào lại đi cho phép rằng từ cô giáo của em mà em kính trọng vô cùng cho đến thầy đẻ em là những người em coi là đứng đắn, là nghiêm nghị, là có ai, mà lại đi làm cái việc như thế. Bạn em, tên nó là thằng Ngôn, có lẽ đã nói thật, vì nếu không được mắt thấy, sao nó lại có thể bịa ra như thế được? Tuy nhiên, em cũng bĩu môi:
- Thôi đi, anh Ngôn cũng chỉ bịa!
Kẻ phản đối nó được thể, vỗ tay chỉ mặt bạn mà reo lên rằng:
- Ê ê! Bịa... ê ê! Rõ đồ ê chệ.
Thằng Ngôn tức vì bị chế thì ít, nhưng tức vì em bĩu môi có lẽ lại nhiều. Nó cau có nhìn em như van lơn, khẩn khoản em nên tin nó. Rồi nó lên giọng trịch thượng bảo thằng kia:
- Tao làm cho mày xem nhé?...
Xin nhắc lại rằng chỗ chúng em ngồi chơi là một vườn hoa rộng mông mênh, lại ở giữa phố tây, đương lúc một giờ trưa vắng ngắt. Trên đầu chúng em là một cây đa um tùm che lấp ánh nắng. Trước cảnh lặng lẽ êm đềm ấy, thằng Ngôn vừa buông ra câu nói xong thì ngồi sát lại bên em... Thằng kia chừng như cũng chẳng nghe ra cái gì cả; nó vẫn yên lặng ngồi dưới cỏ, ngây thơ ngẩn mặt ra nhìn. Nó không trả lời thằng Ngôn, chỉ trân tráo cặp mắt như người khát khao chỉ chực xem những vai tuồng sắp ra sân khấu.
Em không cần thuật lại thằng Ngôn đã làm cái trò gì. Người ta đoán cũng biết được.
Dù thế nào đi nữa, cái trò ấy cũng chẳng qua là trò trẻ con. Vì nó đã làm ra trước mặt đứa trẻ khác đường hoàng, không như người lớn làm mà biết sự mình làm là xấu nên thường phải giấu giém, không dám cho ai thấy. Chỉ thương hại cho em, bởi cái tính thóc mách muốn biết mà không ai bảo cho mà biết, lại bởi sự bạn bè tinh nghịch dại dột không ai ngăn ngừa, thành ra mới có chín tuổi đầu mà tình cờ đã phạm vào tội lỗi đáng thương.
Trong lúc ấy hẳn thầy em đương đánh một giấc trước khi đi làm buổi chiều, còn me em thì ngồi bên cạnh ô trầu, ai nấy ở nhà để tin rằng em tạt qua nhà đứa bạn nào đó, hoặc chép bài, hoặc hỏi chữ, lo việc học hành, chứ có ai ngờ đến nông nỗi dường kia!
Lúc về nhà, cho đến buổi chiều hôm ấy, ở trong lớp học, em vẫn nhận thấy trong người có một thứ cảm giác hơi là lạ. Chẳng những thế, mà cả trong thân thể em, em cũng bắt đầu phát kiến ra cái thứ nước mà trước kia, em chưa hề thấy bao giờ. Sự xét nhận ấy dặn bảo em từ nay trở đi, phải để tâm mà xem xét xem trong thân thể mình có những thứ quỷ quái gì... Người lớn đã không bảo rõ cho em, cố nhiên em chỉ còn có một cách học lấy, học của tự nhiên, học của Tạo vật. Như vậy, em đã vào sự đời rồi. Em đã hơi hiểu tại sao trời lại sinh ra con trai và con gái, tại sao phải có vợ chồng... Em đã bắt đầu hiểu rõ nghĩa của những lời chửi thô tục, và rất ngạc nhiên, rất hổ thẹn cho cả loài người về sự người lớn dùng tên cái việc giao cấu để chửi.
Nói tóm lại thì, than ôi cái điều mà đáng lẽ người lớn, thầy me em, cô giáo em, phải giảng dạy cặn kẽ cho em để em biết được công dụng và sự lợi hại của nó là thế nào, thì họ đã lặng thinh, đã đánh mắng em, và để cho một đứa trẻ là thằng Ngôn dạy bảo em, như thế! Từ ấy, em tự nguyện không hỏi người lớn nữa, vì bạn em cũng đủ "giảng bài" cho em. Đó là sự nguy hiểm mặc lòng, lúc bấy giờ, em có biết đâu là nguy hiểm!
Đêm hôm ấy, em phải qua một cơn khủng hoảng lớn về tinh thần. Cái linh hồn hèn yếu của một cô bé mới có chín tuổi, đã nao núng trước sự kích thích của tính tò mò và những ý nghĩ đáng ghê tởm... Em trằn trọc không ngủ được, cứ tự hỏi lại mãi mình: "Cái việc là chỉ có thế mà thôi hay sao?". Rồi em đâm ngờ, ngờ rằng tuy vậy, thằng Ngôn nó cũng chưa biết rõ được, vì nó chỉ lớn hơn em có một tuổi. Rồi em thấy hổ thẹn, thấy lo sợ, sợ ngộ thầy me em mà biết chắc em đến nát xương vì phải đòn. Hay là chừa đi! Ừ! nhưng mà chừa được thì cũng khó khăn lắm thay...! Bao nhiêu ý nghĩ giày vò mãi cái trí xét đoán non nớt của em, rồi em ngủ thiếp đi lúc nào không biết.
Từ hôm sau mà đi, em đã biết thẹn. Em không dám chơi với con giai nhiều như trước nữa, và cũng dám mó máy đến phần hạ bộ đứa em giai bé cuối của em, cái vật mà me em quý lắm, vẫn mó máy đến luôn, và có khi lại gọi em đến xem nữa kia... Những khi me em giơ cái vật ấy của đứa em giai bé mà bảo em: "Ghét, ghét cái ông bòi của ông đây này!" thì em cắm cổ chạy mất. Me em khen mãi em: "Con gái tôi đã lớn, đã biết, đã ngoan lắm rồi!". Mỗi khi được khen, em thấy mình xứng đáng, cũng sung sướng lắm.
Ba hôm sau, em mới tìm Ngôn mà em cũng không biết tại sao em tìm nó. Nó ốm. Bà Tham là mẹ nó cứ hỏi mãi em: "Này chị Huyền, hôm nó đi chơi vườn hoa với chị, thằng Ngôn nó có đái vào cây đa cây đề nào không?". Em nghe thì sợ lắm, những chưa phải đáp thì bà đã nói đến chuyện cúng lễ với những người lớn khác. Rồi bà thêm: "Mấy hôm nay nó sốt mê, sốt mệt".
Không gặp bạn, em ngán ngẩm ra về. Trong mấy hôm, em phải đi học một mình, buồn quá.
Từ đó, em cứ hay để ý tóc em đã dài được bao nhiêu, ao ước ngày được vẫn khăn, luôn luôn giữ mặt mũi chân tay cho sạch sẽ, bắt đầu biết trang điểm, dù chưa dám lấy phấn đánh tự do. Thầy em khen: "Nó đã có vẻ người lớn!".
Sau khi thằng Ngôn ốm dậy, nó vẫn hàng ngày đi học với em. Hễ có dịp, nhất là khi đi từ nhà tới trường và khi đi từ trường về nhà, là chúng em lại chuyện trò rầm rĩ với nhau. Chuyện gì? Chẳng có gì khác hơn vấn đề nam nữ.
Có một lần nó tả lại rất tỉ mỉ sự thầy me nó ngủ với nhau mà nó xem thấy. Nó nằm giường bên cạnh có màn che, nó thức mà cha mẹ không hay, lại còn bật đèn sáng quắc!
Viết đến đây em xin mở một dấu ngoặc để yêu cầu những bậc ưu thời mẫn thế chớ nghĩ đến quốc gia xã hội vội, hãy để thì giờ thảo luận về sự cẩu thả của kẻ làm cha mẹ, và cách sắp đặt nơi ăn chỗ nằm hỗn tạp và nguy hiểm của mỗi một gia đình Việt Nam ta.
Em cho rằng với vấn đề nam nữ, hay nói trắng ra là đối với việc giao cấu, trẻ con vì ngu muội mà phạm tội đã đành, chứ chính người lớn cũng chẳng khôn gì hơn. Việc ấy, người lớn bảo là nhơ bẩn mà không nói đến; không nói đến mà cứ lằm lằm lụi lụi làm hoài! Làm mà dại dột làm ra trước mặt trẻ con, cái giống có tính hay bắt chước, bảo sao chúng chẳng tằn mằn cho được? Một sự giấu đi mà có hại như thế, thì chi bằng đem nói toang ra để dạy bảo nhau, ngăn cấm nhau?
▲ Tức năm 1914.
▲ Tương đương với lớp hai ngày nay.
Trước mặt bạn đọc, đáp lại Linh Mục J. M. Thích, chủ bút báo «Vì Chúa»
T RONG Sông Hương số 4, tôi có bài «Trả lời cho một ông cố đạo». Hôm nay người ta đã biết rõ ông cố đạo J. M. Thích. Vì bài «Vì Chúa» ra đời, ông ấy làm chủ bút, ngay ở số 1 đã có bài trả lời cho tôi.
Hôm nay tôi lại nói đến việc ấy ở đây, không phải trả lời cho một ông cố đạo nữa, mà trả lời cho một vị chủ bút, một bạn đồng nghiệp.
Trong bài của ông chủ bút J. M. Thích ở «Vì Chúa» số 1 có hai phần: Một phần lớn chỉ-trích từng câu từng lời của bức thơ tôi đăng ở Sông Hương số 4: một phần nhỏ cuối cùng biểu-thị cái thái-độ ông đối với báo Sông Hương chúng tôi.
Cái phần lớn ấy, ai có đọc qua hẳn thấy, ông chỉ cãi nhau với tôi về sách vở. Sự cãi nhau về sách vở là sự xưa nay ai cũng biết là không thể dứt khoát được, vì đằng nào cũng sẽ viện ra lý của đằng ấy. Bởi vậy tôi không muốn đả-động đến phần ấy nữa. Người biết sẽ bảo tôi đã tránh một cuộc bút chiến dây dưa vô vị, tôi xin cảm ơn: người không biết sẽ bảo tôi đã chịu thua ông chủ-bút báo «Vì Chúa» rồi, tôi cũng xin nhận.
Tôi chỉ muốn phân trần với bạn đồng-nghiệp ở trước mặt độc-giả của cả hai tờ báo về phần nhỏ cuối cùng trong đó, ông J. M. Thích tỏ ý vì cái truyện dài «Làm Đĩ» mà đòi tẩy chay báo Sông Hương .
Một tờ báo không đáng đọc, dù không ai tẩy chay nó cũng vẫn không có người đọc. Còn nếu một tờ báo đáng đọc thì dù bị tẩy chay, người ta cũng vẫn cứ đọc như thường. Tôi nói câu ấy để tỏ ra Sông Hương tin ở mình và tin ở bạn đọc lắm, không hề nao-núng trước những lời đe-doạ chút nào.
Cũng may được dịp này để tôi cắt nghĩa tại sao Sông Hương đăng cái truyện dài ấy.
«Một vấn đề, hai ý kiến», câu tiêu-đề trên đây có thể suy ra mọi việc ở xã-hội ngày nay, việc nào cũng vậy. Cái lẽ phải có lẽ nhất định, nhưng ở lúc chưa nhất định được thì nó phải trình ra cái hiện-tượng như thế.
Đây tôi nói về vấn-đề nam-nữ. Thu nó lại và lột trần nó ra, tức là vấn-đề «giao-cấu».
Vả giao-cấu là một việc rất quan-trọng của loài-người mà cũng là việc rất xấu xa của loài-người. Chẳng phải chính mình nó là xấu-xa, mà bởi người ta đã nhân nó mà chuốc lấy sự xấu-xa, cho mình. Bao nhiêu những sự thủ-dâm, thông-dâm, cưỡng-dâm, mãi-dâm, là sự gây ra tật-bệnh phạm vào pháp luật, làm giống-nòi trở nên hèn-yếu, xã-hội trở nên đồi bại, đều bởi việc ấy mà ra cả. Rõ là một vấn-đề trọng-đại và khẩn yếu, ngang với các vấn-đề khác như chính-trị, kinh-tế, giáo-dục... của một nước.
Những người gọi là có tri-thức, đối với những sự tệ-hại của vấn-đề ấy, có lẽ ai cũng thấy cả, chỉ về cách đối-phố hay giải-quyết, họ có ý kiến khác nhau mà ta có thể chia làm hai phe.
Một phe hình như lấy cái thái-độ tiêu-cực. Đối với những điều tệ-hại ấy, họ biết là đáng trừ-khử, và phải đợi nó phát ra rồi mới trừ-khử. Họ không dám đem những điều cần nên biết về sự giao-cấu mà rao giảng ra trước khi người ta vì sự ấy mà phạm tội hoặc mang bệnh. Vì họ nói cũng có lý của họ, họ sợ rằng trong khi rao giảng đó, thiên hạ chưa chắc nghe mình để làm điều phải, mà lại làm ngay cái điều mà mình đã đem khuyên răn thiên hạ đừng nên làm. Do cái ý ấy, mới đặt ra pháp luật để trừng-trị các tội dâm-ác và mở ra bệnh viện để chứa những chứng bệnh thuộc về phong tình. Phe này gồm các nhà chính-trị, tôn-giáo đời nay, và nhà nho nước ta cũng thuộc vào đó.
Một phe nữa, ý kiến phản đối với phe trên, là các nhà khoa-học, nhất là các nhà sinh-lý-học. Những người này họ xét rõ: cái nguồn gốc của sự tệ hại ấy là do sự ngu-dốt mà ra. Đợi phạm tội rồi mới trừng-trị bằng những điều luật nghiêm-khắc, đợi phát bệnh rồi mới tiêm thuốc, họ cho rằng như thế không bằng chữa ngay cái ngu-dốt đi cho khỏi phạm tội và mắc bệnh là hơn. Trong khi đem sự ấy rao giảng cho người ta biết dù không khỏi có kẻ làm bậy chăng nữa, quyết cũng còn có được một số đông nghe theo mà làm phải. Phe này lấy cái thái-độ tích-cực, vì họ mạnh-bạo, liều-lĩnh đem cái chuyện loài người giấu kín mà nói toang ra.
Hai cái ý kiến ấy, báo Sông Hương chúng tôi ngả về cái sau, mặc dù chúng tôi không phải nhà khoa-học hay sinh-lý-học, nhưng chúng tôi là một nhà ngôn-luận. Chúng tôi nhận thấy sự tệ hại ấy ở xã-hội ta đã đến cực-điểm rồi, cần phải chữa nay, không còn do-dự nữa, không còn đợi ngày nào nữa.
Chúng tôi có ý-kiến ấy mà không có cách nào thực hành ngoài cách tuyên truyền trên báo. Vì đó, chúng tôi đăng truyện dài «Làm Đĩ».
Làm việc tuyên-truyền này chỉ sợ một điều là vô ý mà lại thành ra khiêu dâm. Nhưng bạn đọc chớ lo, trong truyện dài này, chúng tôi đã hết sức tránh khỏi điều vô ý ấy.
Chúng tôi cũng hết sức tránh những danh-từ thô-tục trong đó nữa. Chỉ khi nào cực chẳng đã, phải dùng thì chúng tôi mới dùng với một cách dè dặt.
Chúng tôi đã lâu nay không làm như người khác mà tuyên-bố mình theo chủ nghĩa nào, duy... gì, nhưng ở đây chúng tôi phải nói rõ ra rằng chúng tôi chủ-nghĩa duy-vật. Về sự nam-nữ, chúng tôi chẳng nhận có ái-tình tinh-thần hay cao-thượng gì cả, chúng tôi chỉ biết rằng ái-tình do nhục-dục mà ra và giao-cấu là cái mục đích cuối cùng của ái-tình. Vậy chúng tôi xin khuyên thanh-niên nam-nữ đừng lấy cái ái-tình tinh-thần hay cao-thượng mà đánh lừa nhau nữa, hay tôn-trọng sự giao-cấu, coi nó là thần thánh, đợi một trường hợp nào đáng dùng nó, hãy dùng, để giữ toàn hạnh-phúc cho cả đời mình. Trong truyện dài «Làm Đĩ» của Sông Hương , rút lại chẳng qua có mấy lời khuyên bảo ấy mà thôi.
Ông J. M. Thích, trước khi chưa thấy cái truyện nói những gì, vì lúc đó chưa đăng ra — mà nay chắc ông cũng không thấy nữa vì ông không thèm đọc — mà ông đã công-kích vội chỉ bởi hai chữ «Làm Đĩ», ông cho là dơ-bẩn, thì thật là quá đáng. Đến nay ông đòi tẩy-chay báo Sông Hương lại còn quá đáng hơn.
Không nghe nhau thì ông làm theo ý-kiến của ông, chúng tôi làm theo ý-kiến của chúng tôi, chứ việc gì! Chỉ xin lấy lòng quân-tử mà đừng ngờ chúng tôi đăng cái truyện này để thủ lợi.
Mới rồi, vì thấy trên báo Sông- Hương có rao sắp đăng cái chuyện dài «LÀM ĐĨ», một ông cố đạo gởi thơ cho bản báo chủ-nhiệm mà khuyên dứt, bảo đừng đăng.
Bức thơ dài lắm, không thể đăng lên đây được, tóm đại ý chỉ nói rằng đăng nó lên sẽ làm dơ-bẩn tờ báo, và làm hại phong tục thêm.
Bản báo chủ-nhiệm đã trả lời ông ấy bằng bức thư nầy:
Tôi có nhận được thơ ngài viết cho tôi ngày 9 août, lấy làm cảm động lắm, vì thấy ít có một người tu hành mà lại lưu tâm đến việc đời như ngài.
Ngài áy-náy cho cái tiểu thuyết Làm-Đĩ sắp đăng ( nhưng hôm nay đã đăng rồi ) trên Sông Hương cũng phải. Nhưng chỗ đó, tôi tưởng ngài quen nghĩ theo thường tình, theo đầu óc hạng quân tử nhà nho, chứ đứng trước chân lý, vốn nó là vô hại, nhất là cái chân lý trong Kinh-Thánh, của đức Chúa Jésus Chris chúng ta.
Ngài đừng thấy tôi là một người « ngoại » bỗng dưng có lời xưng hô như thế mà tưởng tôi « đùa » hoặc « nịnh ». Không. Tôi là một kẻ chẳng theo đạo nào, mà tấm lòng sùng-phụng các giáo chủ có lẽ còn sốt sắng hơn người có tín ngưỡng, nhất là đối với Jésus-Christ.
Trong khi viết thư nầy cho ngài, thật tôi bận quá, không mở sách ra được mà chép cho đúng từng chữ, chứ tôi nhớ chắc Jésus-Christ có phán đại để như thế này:
« Trong thế gian chẳng có gì là dơ bẩn, dù đồ ăn dơ-bẩn nó vào bụng người ta rồi nó cũng trở ra nơi kín — mà chỉ có những điều từ trong lòng người ta mà ra là dơ-bẩn mà thôi, ấy là những ác tưởng, những sự kiêu ngạo, những điều phạm thượng v.v...
Chẳng những nói thế mà thôi, Jésus-Christ lại còn có một lần cho phép một người kỹ nữ lại gần chính mình ngài nữa.
Điều ấy chắc các cố đạo đời nay phun nước miếng vào, nhưng chính Jésus-Christ đã làm đó, ngài.
Trong đó phải có làm sao chớ ?
Ấy là bởi Chúa đã đến cùng kẻ có tội... Chỉ có người bệnh thì mới cần thầy thuốc. Mà đã là thầy thuốc, sao được chê kẻ có bệnh là thối tha ?
Chỗ này ngài mới nghĩ làm sao ? Trước bức thư viết cho tôi, ngài đã tránh hai chứ « làm đĩ » mà không thèm viết. Nhưng Jésus-Christ, Chúa của ngài và của tôi nữa, lại chịu một con đĩ đến gần mình! Như thế, tôi sợ lắm: sợ ngài đã thánh khiết hơn cả Chúa chúng ta !
Sạch bề ngoài mà bề trong dơ-bẩn, ấy là cái thói giả hình của bọn Pha-ri-si, mà Chúa chúng ta thường mắng nhiếc, Ngài há chẳng nghe ?
Chẳng biết rồi độc giả đọc cái truyện dài « Làm đĩ » của báo chúng tôi với con mắt nào, chớ chúng tôi cốt vì mọt lòng thành thực cứu đời mà đăng nó. Trong khi ấy, chúng tôi chẳng cho nó là dơ-bẩn, cũng như Chúa chẳng cho vật gì là dơ-bẩn.
Cho dù trong tiểu thuyết ấy sẽ nói đến sự trai gái « lại » nhau hay sự gì giống như vậy nữa cũng là chẳng hề gì. Nếu nói là hề gì, thì ngài mở Cựu-Ước ra xem, ở đó đã có chép những sự vợ chồng ngủ với nhau rồi chảy tinh khí ra, cả đến sự đau lậu và đàn bà có kinh nữa. Jésus Christ nói phải lắm: Không có gì là dơ-bẩn. Nếu những sự ấy là dơ bẩn, thì sao Kinh Thánh lại chép, hở ngài?
Huống chi, để rồi xem trong truyện dài « Làm đĩ » chúng ta sẽ nói toàn những lời đứng đắn, không hề có ý gợi tình dục của người đọc nó.
Thôi. Tôi cảm ơn ngài nhưng xin ngài cứ để yên cho chúng tôi làm việc của chúng tôi.
Bức thư này tuy lá thư riêng mà có tinh cách xã-hội, nên một mặt gởi cho ngài, một mặt tôi xin phép ngài đăng lên báo. Còn bức thư ngài gởi cho tôi, nếu có cần, cũng xin phép ngài cho đăng ở một số sau. Nay kính đáp.